Długie trwanie · 1 z 8
Polak mały i trzy piętra czasu
Dlaczego dziecięcą rymowankę sprzed ponad stu lat pamiętam lepiej niż daty traktatów? Odpowiedzi szukam u Fernanda Braudela, który nauczył historyków czytać przeszłość w trzech skalach czasu naraz.
Wierszyk wyniesiony z domu
„Kto ty jesteś? — Polak mały. Jaki znak twój? — Orzeł biały.”
Tych wersów nauczył mnie w domu rodzic i pamiętam to do dziś. Same wersy pamiętam lepiej niż większość dat, które wkuwałem na sprawdziany z historii.
Napisał je Władysław Bełza, urodzony w 1847 roku w Warszawie, zmarły w 1913 roku we Lwowie. Wiersz otwiera zbiór „Katechizm polskiego dziecka”, wydany we Lwowie w 1900 roku nakładem autora, i nosi w nim ten sam tytuł. Bełza był też sekretarzem i organizatorem Macierzy Polskiej, towarzystwa oświatowego powołanego w 1882 roku z inicjatywy Józefa Ignacego Kraszewskiego. Według opracowań naukowych do 1907 roku Macierz wydała książki w łącznym nakładzie 958,5 tys. egzemplarzy.
W historii opowiadanej przez wojny, traktaty i panujących trudno znaleźć dla Bełzy miejsce. A jednak ponad sto lat po jego śmierci to jego rymowankę noszę w głowie, a postanowień kongresu wiedeńskiego musiałbym szukać w książce. Dlaczego?
Jacques Le Goff w „Historii i pamięci” pokazuje, że pamięć zbiorowa jest składnikiem tożsamości jednostek i wspólnot, a zarazem stawką w sporze o władzę. Historia pisana i pamięć to dwa różne porządki. Le Goff sam wyrósł z francuskiej szkoły Annales. To ona nauczyła historyków patrzeć na przeszłość w kilku skalach czasu naraz.
Skąd wzięło się długie trwanie
W 1929 roku dwaj profesorowie ze Strasburga, Marc Bloch i Lucien Febvre, założyli pismo „Annales d’histoire économique et sociale”. Od niego wzięła nazwę cała szkoła. Jej program da się streścić w jednym zdaniu: historyk ma korzystać z geografii, ekonomii, socjologii i statystyki, bo sama kronika polityczna mówi o przeszłości za mało. Pismo wychodzi do dziś pod tytułem „Annales. Histoire, Sciences Sociales”.
Najsłynniejszym kontynuatorem tej myśli był Fernand Braudel (1902–1985). Pomysł trzech rytmów czasu dojrzewał w nim w niemieckiej niewoli podczas II wojny światowej i trafił do pracy o Morzu Śródziemnym w epoce Filipa II, wydanej w 1949 roku. Samo pojęcie Braudel nazwał i uzasadnił dziewięć lat później, w artykule „Historia i nauki społeczne: długie trwanie” (1958). Trylogia „Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII wiek”, ukończona w 1979 roku, już to pojęcie stosuje, a nie tworzy.
Trzy piętra czasu
Braudel proponuje, by przeszłość czytać na trzech poziomach jednocześnie. W przedmowie z 1949 roku nazywa je czasem geograficznym, społecznym i indywidualnym, a w artykule z 1958 roku długim trwaniem, koniunkturą i wydarzeniem. Obraz pięter i przykłady w tabeli są moje.
| Piętro | Skala | Co tu widać |
|---|---|---|
| Wydarzenie (czas krótki) | dni, miesiące, lata | bitwy, wybory, krachy, nagłówki gazet |
| Koniunktura | około 10, 25, najwyżej 50 lat | cykle cen, płac, kredytu, zmiany pokoleniowe |
| Struktura (długie trwanie) | stulecia | geografia, klimat, szlaki handlowe, mentalność |
Najwyższe piętro to historia wydarzeniowa. W przedmowie do „Morza Śródziemnego” Braudel porównuje wydarzenia do piany na grzbietach fal, które niesie głębszy pływ. Dla uczestnika są one wszystkim. Zdaniem Braudela z dystansu częściej okazują się skutkiem niż przyczyną.
Środkowe piętro to koniunktura. W artykule z 1958 roku Braudel mierzy ją dziesięcioleciem, ćwierćwieczem, a w skrajnym przypadku półwieczem cyklu Kondratiewa, o którym będzie następny odcinek. Tu mieszkają wahania cen i płac, fale kredytu, wymiana pokoleń.
Najniżej leży struktura: czas prawie nieruchomy, w którym człowiek układa się ze swoim środowiskiem. Góry, morza, szlaki i nawyki myślenia zmieniają się tak wolno, że jedno pokolenie tej zmiany nie zauważa. Braudel uważał to piętro za najważniejsze.
To model, a nie prawo natury. Krytycy zarzucali Braudelowi, że zostawia za mało miejsca na decyzje ludzi i na politykę. Warto o tym pamiętać: model podpowiada, gdzie patrzeć, ale nie zwalnia z patrzenia.
Szum i sygnał
Inwestor rozpozna ten podział od razu, choć pod inną nazwą. Słowo „szum” krążyło w modelach rynku już w pierwszej połowie lat 80., między innymi u Alberta Kyle’a (1985). W 1986 roku Fischer Black nadał mu najszersze znaczenie: szum to przeciwieństwo informacji, a ludzie handlują na nim tak, jakby informacją był. Taki handel sprawia, że na rynku łatwo kupić i sprzedać, ale oddala ceny od wartości. Skojarzenie z sygnałem i szumem Claude’a Shannona (1948) jest już moje, Black się na niego nie powołuje.
Zestawienie z Braudelem też jest moje, nie jego, ale wydaje mi się użyteczne. Dzienny wykres kursu to czas krótki. Cykl koniunkturalny i cykl kredytowy to koniunktura. Demografia, technologia, prawo własności i położenie geograficzne to struktura. Kto czyta tylko pierwszy poziom, ten reaguje na każdy nagłówek. Kto czyta wszystkie trzy, ten ma przynajmniej kryterium, by zapytać, które nagłówki są ważne.
Analogia ma jednak granice. Szum Blacka z definicji nie niesie informacji i nie znika na dłuższym wykresie. Wydarzenie u Braudela bywa świadectwem głębszych ruchów, choć potrafi też zwodzić. Piana nie jest przypadkowa, tylko trzeba umieć odczytać, którędy idzie fala.
Wróćmy do Polaka małego
Bełza ogłosił swój wiersz w 1900 roku, w austriackim wtedy Lwowie. Suwerennego państwa polskiego nie było od 1795 do 1918 roku. Wydarzeń nie brakowało, ale powstania kończyły się klęską. Trwało coś wolniejszego: język, symbole i książki drukowane w setkach tysięcy egzemplarzy.
Stawiam hipotezę, nie dowód. Sama rymowanka jest młoda i też jest wydarzeniem. Przetrwała, bo podpięła się pod coś starszego: język, znak orła, katechizmową formę pytań i odpowiedzi. Być może pomógł też zwykły rym oraz domowe i szkolne powtarzanie, tego nie rozstrzygam. Traktaty rozbiorowe przestały obowiązywać. Odpowiedź na pytanie „kto ty jesteś?” wciąż jest w obiegu.
Z tego odcinka warto zabrać jedno pytanie, które będę zadawał w całej serii.
Na którym piętrze dzieje się to, na co właśnie patrzę?
W następnym odcinku schodzę na piętro środkowe. Zapytam, czy gospodarka naprawdę ma pory roku i co o cyklach mówią Kondratiew, szkoła austriacka i Keynes.